رضا غلامی
در سالگرد رحلت علامه سید محمدحسین طباطبایی، یاد و نام این حکیم، فیلسوف و متأله آزاداندیش را با احترام و ارادت عمیق گرامی میدارم. شخصیت علمی و معنوی علامه طباطبایی تنها به تسلط بر علوم اسلامی و سنتی محدود نمیشود؛ ایشان را باید بیشک در زمره برجستهترین توسعهدهندگان، احیاگران و نوآوران حکمت متعالیه (مکتب صدرایی) در جهان اسلام و تاریخ معاصر به شمار آورد. نقش بیبدیل علامه در انتقال میراث فلسفی صدرالمتألهین از حجرههای سنتی به فضای دانشگاهی و مواجهه آن با چالشهای فکری مدرن، نقطهعطفی در تاریخ اندیشه دینی در ایران و جهان اسلام است.
علامه طباطبایی نه تنها توانست بخشهای بسیار عمیق، غامض و پیچیده اندیشههای صدرایی را با زبانی علمی، روشن و قابل فهم برای نسل جدید تحصیلکردگان بازگویی کند، بلکه فرصت تاریخی بسیار مهمی را فراهم ساخت تا حکمت صدرایی از انزوای زمانه خارج شده و رودرروی جریانها و فلسفههای مدرن جهان قرار گیرد. تا پیش از او، فلسفه مسلمانان غالباً در فضایی درونگفتمانی سیر میکرد و پاسخگویی به نیازهای بروندینی و چالشهای نوپدید فکری کمتر در دستور کار فیلسوفان مسلمان قرار داشت.
علامه طباطبایی نخستین فیلسوفی در عصر معاصر بود که حکمت و فلسفه مسلمانان را وارد گفتوگویی ساختارمند و جدی با «ایسم»های جدید کرد. او با ژرفنگری خود نشان داد که با وجود تعلق این فلسفهها به دو دنیای متفاوت (جهان سنتی-اسلامی و جهان مدرن-غربی)، امکان گفتوگوی سازنده میان آنها از طریق اشتراکاتی که برهان عقلی و منطق استدلال به وجود میآورد، کاملاً فراهم است.
هرچند در دوران حیات خود ملاصدرا نیز توجه به آنچه در غرب و آستانه رنسانس رقم خورده بود مقتضی زمانه بود و انتظار میرفت فیلسوفان ایرانی پرده میان خود و جهان را کنار بزنند، اما ملاصدرا به دلایلی تاریخی، جغرافیایی و سیاسی، چنانکه باید از تحولات آغاز عصر مدرن در اروپا باخبر نبود و فرصتی نیز برای گفتوگو با اندیشمندان غربی برایش فراهم نشد. او در روزگاری میزیست که نهادهای علمی ایران و غرب فاصله زیادی از یکدیگر داشتند.
اما علامه طباطبایی در عصری سرنوشتساز میزیست که «ایسم»های فلسفی و ایدئولوژیک غربی به اوج شکوفایی، اثرگذاری و تهاجم خود رسیده بودند. دههها بود که موج این اندیشهها، بهویژه ماتریالیسم دیالکتیک و مارکسیسم، از مرزهای جغرافیایی گذشته و وارد ایران شده بود و ذهن نسلهای جدید جوان و تحصیلکرده دانشگاهی را به شدت به خود مشغول ساخته بود. در چنین شرایط خطیری، علامه طباطبایی با سعه صدر، گشادگی فکری و شجاعت مثالزدنی، ابتدا زمینه آشنایی عمیق با این فلسفهها را با همکاری و هماندیشی شخصیتهای برجسته علمی و فرهنگی مانند استاد سید حسین نصر، استادهانری کربن (فیلسوف و مستشرق فرانسوی)، دکتر داریوش شایگان و دیگران فراهم آورد.
علامه پس از شناخت دقیق این مکاتب و عدم اکتفا به فهم سطحی، فلسفه مسلمانان را با اشراف، تسلط و هوشمندی کمنظیری وارد گفتوگوی انتقادی با برخی ایسمهای جدید، بهویژه ماتریالیسم و مارکسیسم نمود. آثار ماندگاری چون «اصول فلسفه و روش رئالیسم» گواهی روشن بر این مدعاست. هرچند ممکن است نقدهایی بر این کتاب وجود داشته باشد که کاملا طبیعی است اما خود این مواجهه بسیار ارزشمند است. البته در آن دوران سخت، برخی از حوزویانِ سنتگرا و ظاهرنگر روی خوشی به فلسفه نشان نمیدادند و نه مواجهه عالمانه علامه با فلسفهها و مکاتب نو را برمیتابیدند و نه از همکاری او با روشنفکران داخلی و خارجی خشنود بودند، اما علامه طباطبایی با آرامش و بیتوجهی کامل به تنگنظریهایی که متأسفانه نشانههای آن همچنان نیز در فضای علمی و فرهنگی کشور ما وجود دارد، به مواجهه عالمانه، منصفانه و شجاعانه با اندیشههای تازه ادامه داد.
او با این رویکرد، نظریات بدیع و تحولآفرینی را در زمینه «رئالیسم فلسفی و علمی» و نظریه بسیار مهم «اعتباریات» خلق کرد که بنیانهای معرفتشناختی حکمت اسلامی را به شکل چشمگیری تقویت نمود. رویکرد تحلیلی علامه حتی به حوزه تفسیر قرآن کریم نیز تسری یافت؛ او در تفسیر برجسته و بینظیر «المیزان فی تفسیر القرآن» نیز این رویاروییهای علمی را پی گرفت و بخشهای مهمی از مباحث تفسیری خود را به گفتوگو و نقد انتقادی ابعاد اجتماعی، مدنی و فلسفی تفکرات ماتریالیستی اختصاص داد تا کارآمدی قرآن کریم را در پاسخ به مسائل روز اثبات کند.
امروزه، در روزگار ما، جای خالی علامه طباطبایی و شاگرد برجسته، همفکر و یار وفادارش، شهید مرتضی مطهری، بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. آن گشادگی فکری در برابر نظرات جدید، روحیه پرسشگری، شجاعت در نقد منصفانه، سعه صدر در برابر مخالفان، و هنرِ نسبتبرقرار کردن و باب گفتوگو گشودن با سلایق، دیدگاهها و اندیشههای متفاوت، از ارزشمندترین میراثهای فکری این دو بزرگوار است که امروز به شدت به بازخوانی و احیای آن محتاجیم. گرامیداشت یاد علامه طباطبایی، در واقع پاسداشت عقلانیت، آزاداندیشی و تعامل سازنده میان دین، فلسفه و زندگی معاصر است.
شما چه نظری دارید؟